گروه تاریخ دانشگاه الزهراء‌، از مهر ماه سال جاری، با هدف توانمند سازی دانشجویان تحصیلات تکمیلی، به برگزای سخنرانی‌هایی به صورت ماهانه اقدام کرده است. اولین مجموعه از این سخنرانی‌ها وحدت موضوعی دارد و پیرامون موضوع تحلیل گفتمان و مطالعات تاریخی سامان یافته‌است. اولین سخنران این مجموعه دکتر حسین‌علی نوذری بود که درباره‌ی رویکرد پسامدرن در مطالعات تاریخی صحبت گرد و در آن بحث بر ظهور نظریه‌ی تحلیل گفتمان تأکید کرد. دومین سخنران دکتر علی‌اصغر سلطانی بود و در باره‌ی تحلیل گفتمان و مطالعات تاریخی سخن راند. دکتر سلطانی زبان‌شناس است و بر موضوع تحلیل گفتمان با رویکرد سیاسی تأکید دارد. در بخش پیوند‌های همین سایت به وبلاگ شخصی او لینک داده شده است. او در وبلاگ خود نیز پستی را با عنوان تحلیل گفتمان و مطالعات تاریخی به این موضوع اختصاص داده است. یکی از دانشجویان پر تلاش کارشناسی ارشد گروه، خانم زهرا کشاورز قاسمی سخنرانی را ضبط کردند و بر آن اساس گزارشی از سخنرانی دکتر سلطانی را فراهم آورده‌اند. ممکن است این گزارش به صورت کامل انعکاس دهنده‌ی سخنرانی یاد شده نباشد، ولی می‌تواند مخاطبان خود را در جریان مطالب اساسی مطرح شده در این جلسه قرار دهد. به همین دلیل ، ضمن تشکر از خانم کشاورز برای زحمتی که کشیده‌اند، آن متن را در زیر تقدیم می‌کنم:

   گروه تاریخ تصمیم گرفته‌است هر ماه سخنرانی‌هایی را در خصوص موضوع تحلیل گفتمان و مطالعات تاریخی برگزار کند. موضوع این سخنرانی‌ها و تاریخ آنها و همچنین نام استادان سخنران همه از قبل تعیین شده و بر روی برد دانشکده نصب شده است. تا به حال دو جلسه از این سخنرانی ها برگزار شده‌است. جلسه اول در تاریخ 29/7/ 87 با سخنرانی دکتر  حسینعلی نوذری صورت گرفت و جلسه دوم نیز در روز یکشنبه  26/ 8/ 87 با حضور دکتر علی اصغر سلطانی برگزار شد .

            در این نوشتار سعی برآن است که موضوعات بحث شده درجلسه دوم مطرح شود تا دانشجویانی که در این جلسه حضور نداشته‌اند از این مباحث  استفاده کنند.  دکتر علی اصغر سلطانی دارای دکترای زبان شناسی از دانشگاه علامه طباطبایی است و در حال حاضر به عنوان عضو هیأت علمی در دانشگاه باقرالعلوم قم به تحقیق و  تدریس می اشتغال دارند. از ایشان کتاب ارزشمند زبان، قدرت و گفتمان به چاپ رسیده است و مقالاتی در حوزه زبان شناسی و تحلیل گفتمان نیز به رشته‌ی نگارش درآورده‌اند.

        ایشان معتقد است که در مطالعات تاریخی اکثر منابع مربوط به این حوزه مکتوب هستند و همه این منابع در قالب زبان به کار می‌رود اما آنچه مغفول مانده این است که تصور شده زبان ، رسانه شفافی است که تاثیری در محتوا و پیام ندارد و با این تصور به اسناد تاریخی نگاه می‌شود اول باید تعریفی از زبان ارائه شود بعد به سراغ منابع مکتوب رویم. اینجاست که ما به یک نظریه زبانی احتیاج خواهیم داشت چرا که بدون زبان شناخت منابع مکتوب غیر ممکن خواهد بود.

            زبان تاثیراتی در ساخت واقعیت، در شناخت جهان پیرامون دارد و با دید گسترده تر می توان تاثیر زبان را در شناخت ساختارهای اجتماعی پیدا کرد. زبان دارای خصلت های مختلفی است یکی از خصوصیات زبان مقوله‌بندی است. این‌که زبان واقعیات جهان خارج را مقوله‌بندی می‌کند دلائلی که نشان می‌دهد زبان واقعیت را باز سازی می‌کند خصلتی است که در مقوله‌بندی وجود دارد. واقعیت جهان خارج یک واقعیت یکپارچه است و تکه تکه نیست. زبان چند کلمه به این واقعیت می دهد و قالب‌بندی می‌کند. ما با نگاهی قالبی به جهان می‌نگریم و این نگاه قالبی ایدئولوژیک است. واقعیات را تبدیل به پنج ، شش مقوله می‌کند و مقولات را دراختیار انسان قرار می‌دهد مثل سفید پوست، سیاه پوست، سرخ پوست و....  انسانها با نگاه مقوله بندی شده به جهان می نگرند همه جا می‌شود این مقوله‌بندی را دید چون خصلت زبان مقوله‌بندی و طبقه‌بندی است .بدون این طبقه بندی شناخت ما از واقعیت غیر ممکن خواهد شد.

    

 

 

           این طبقه بندی طبقه بندی نیست که عین واقعیات را که در بیرون هست به ما نشان دهد. زبان رسانه‌ی شفافی نیست و تاثیر زیادی بر فهم ما از جهان خارج دارد و ذهنیت و رفتار ما را شکل می‌دهد. تحولات اجتماعی با زبان نسبت دارند و باید این قضیه را در مطالعات تاریخی بسط داد و به آن توجه کرد. خصلت دیگر زبان خطی بودن زبان است و از محدودیت‌های زبان است که باعث می‌شود واقعیات بیرون را تحریف شده به ما دهد. خطی بودن یعنی واژه به واژه و از ترکیب آن کلمات و از ترکیب کلمات جمله ساخته می‌شود و آن را به صورت گفتار و نوشتار بکار بریم. خطی بودن تاثیرات منفی بر واقعیات تاریخ دارد . یک گزارشگر تاریخی برای نوشتن گزارش خود از یک واقعه که به صورت چند بعدی اتفاق می افتد باید گزینش کند چرا که ممکن از در یک زمان چند اتفاق به طور همزمان اتفاق افتد در آن صورت گزارشگر باید ترتیب وقایع را خود تشخیص دهد و با سلیقه خود ترتیب حوادث را بنویسد و این گزینش یعنی تاثیر چارچوب فکری گزارشگر در آن چه گزارش می‌کند.

  

    نظریه‌های گفتمان

           نظریه‌های گفتمان در دو حوزه شروع شد و گسترش یافت

       در حوزه زبان شناسی که در چند مرحله تحول یافت.

       در حوزه فلسفه، علوم اجتماعی و تاریخی .

           مرحله اول در سال 1950 شروع شد و تا پیش از این زبان شناسان کاری به متون بالاتر از جمله نداشتند و حداکثر واحد تحلیل، جمله و کوچک‌تر از جمله بود اما از سال 1950 این سوال مطرح شد که متون بزرگ‌تر از جمله آیا نظم و قواعدی ندارد؟ متن یعنی چه؟ چه عواملی باعث می‌شود متن، متن باشد و متشکل از جملات پراکنده نباشد. قواعدی نامرئی وجود دارد. این قواعد را زلیک هریس مطرح کرد و نام آن را تحلیل گفتمان گذاشت و منظور از آن تحلیل روابط میان جمله‌ها در سطحی بالاتر از جمله مثل پاراگراف بود. در این مرحله روابط، روابط ساختاری بود .

       در دهه  70- 1960 در کل علوم انسانی مفهوم کارکردگرایی و نقش گرایی ظهور پیدا کرد که در این بحث نقش بافت در تولید زبان مطرح شد. سوالات مطرح شده این است که آیا گفتار متن نیست؟ مکالمه ای که بین دو نفر صورت می گیرد متن نیست؟

        مرحله نهایی تحلیل گفتمان حالت میان رشته‌ای دارد و در آن این سوال مطرح می‌شود که آیا بافت ، بافت محدودی است که ما درآن زندگی می‌کنیم؟آیا محیط کلاس، خانه و ... بر نوع گفتار ما تاثیر دارد یا یک قواعد مهم و نامرئی هم هستند که بر نوع گفتار ما تاثیر دارند. این قواعد و یا روابط کلان همان ایدئولوژی‌ها هستند .ایدئولوژی‌ها شدیداً بر روش و نوع صحبت کردن و نوع تفکر و رفتار ما تاثیر دارند. از اینجا به بعد تحلیل گفتمان به یک تحلیل گفتمان میان رشته‌ای تبدیل می‌شود. در مورد تاریخ به صورت حرفه‌ای تنها یک نفر خانم دکتر روث ووداک استاد دانشگاه وین در قالب تحلیل گفتمان انتقادی، درتحلیل تاریخ معاصر کار کرده است. وی زبان را با ایدئولوژی، قدرت، ساختارهای سیاسی حاکم برجامعه گره می‌زند و از دل رویکرد سومی که ذکر شد، نظریه تحلیل تاریخی ارائه کرده است.

           در حوزه دوم  ، دو نفر بنام های میشل فوکو و یک زن و شوهر به نامهای ارنست لاک‌لا و شنتال موف نظریه‌های تحلیل گفتمانی را در حوزه‌های علوم فلسفه ، اجتماعی، تاریخ و ... ارائه کرده‌اند. فوکو دو رویکرد دارد 1ـ رویکرد دیرینه شناسی 2ـ رویکرد تبارشناسی در دوره اول ابزار تحلیل فوکو نظریه تحلیل گفتمان است . وی یک نگاه انتقادی به شکل‌گیری دانش به طور ویژه به شکل گیری دانش و علوم انسانی دارد و به ما نشان می‌دهد که چطور علوم انسانی از قرن 17-18 به بعد شکل می‌گیرد در این رویکرد فوکو تاریخ را به دوره‌های مختلفی تقسیم می‌کند و معتقد است که صورت‌های گفتمانی متفاوتی این دوره‌ها را شکل می‌دهد و حالا که ما به لحاظ زمانی از آنها فاصله گرفتیم می‌توانیم به عقب برگشته بایگانی احکام و صورت بندی های گفتمانی که در آن دوره ها بودند و بایگانی حکم‌هایی که در دوره تاریخی خاص برآن جامعه حاکم بودند و بر رفتار ، گفتار، و ذهنیت انسانهای آن دوره شکل دادند و تحولات آن دوران را رقم زدند پیدا کنیم.

 

           همین افکار فوکو به اضافه مجموعه‌ای از نظریه‌های دیگر را ارنست لاک‌لا  وهمسرش شنتال موف دو استاد دانشگاه در سال 1985 ادامه داده و نظریه جدیدی را ارائه کردند که بر اساس این نظریه می‌شود هر دوره تاریخی را تحلیل کرد. این نظریه نشان می‌دهد که درآن دوره تاریخی خاص چه نشانه هایی، چه نظام‌های معنایی بر ذهن اجتماع حاکم بوده است. سوالاتی که در این نظریه مطرح می‌شود با روش‌های دیگر تحلیل گفتمان متفاوت است.این‌که نزاع معنایی در آن دوره تاریخی خاص چه بوده است؟ بر سر چه نشانه‌هایی افراد باهم نزاع داشته اند؟ در این نظریه ما با تحلیل متن می‌توانیم بفهمیم که در پس اندیشه و رفتارانسان های آن دوره چه بوده‌است و نظام نشانه شناسی و معنایی در آن دوره چه بوده‌است. این نظام های معنایی در رقابت با چه نظام معنایی دیگر بوده و چگونه شکل گرفته است؟ همه این نظریات می‌تواند چارچوبی نظری برای تحلیل گفتمان باشد.